„W marcu jak w garncu”, „Zimna Zośka” czy „Czerwone niebo wieczorem”: te powiedzenia znamy od dziecka. Powstały z obserwacji ludzi, którzy od pogody zależeli bardziej niż my. Część z nich ma sensowne podstawy, inne są raczej folklorem.
Skąd się wzięły przysłowia pogodowe
Dawniej pogoda decydowała o tym, czy rodzina przetrwa zimę. Chłop musiał wiedzieć, kiedy siać, kiedy kosić i kiedy zwozić zboże. Nie było prognoz w telefonie ani w telewizji, więc ludzie obserwowali niebo, zwierzęta, rośliny i wiatr. Wnioski zapamiętywali w krótkich rymowanych formułkach, bo takie łatwo przekazać dzieciom i sąsiadom.
Wiele przysłów jest związanych z kalendarzem kościelnym. Dni świętych służyły jako punkty orientacyjne w roku, bo prawie każdy je znał. Zamiast powiedzieć „w połowie maja”, mówiono o konkretnym patronie. Przy okazji przysłowie łączyło wiedzę praktyczną z tradycją religijną, dzięki czemu łatwiej się utrwalało.
Trzeba pamiętać o jeszcze jednej rzeczy. Kalendarz zmieniał się w XVI wieku w wyniku reformy, która przesunęła daty względem pór roku. Dlatego dokładne „daty” w starych przysłowiach nie zawsze pasują do dzisiejszej pogody.
Przysłowia, które mają sens
Najlepiej bronią się te, które opisują zjawiska możliwe do wyjaśnienia fizyką atmosfery.
- „Czerwone niebo wieczorem, dobra pogoda rano”. W naszej szerokości geograficznej pogoda przemieszcza się zwykle z zachodu na wschód. Czerwony zachód słońca oznacza, że od zachodu powietrze jest stosunkowo suche i czyste, więc front z deszczem nie nadciąga. To nie gwarancja, ale często działa.
- Jaskółki latające nisko zapowiadają deszcz. Ptaki łapią owady, a te przy zmianie ciśnienia i wilgotności zbliżają się do ziemi. Obserwacja jest więc prawdziwa, choć nie jest to pewna prognoza, bo owady mogą się zachowywać tak z innych powodów.
- „Kwiecień plecień, bo przeplata trochę zimy, trochę lata”. Wiosną często zderzają się masy chłodnego i ciepłego powietrza, więc zmienność pogody jest naprawdę duża. To samo mówi „W marcu jak w garncu”.
- Wieczorna rosa i bezchmurne niebo. W takich warunkach powietrze mocno się wychładza w nocy, co sprzyja rosie, a często także przymrozkom. Przysłowie sprawdza się jako ogólna wskazówka, ale nie zastąpi sprawdzenia prognozy.
Przysłowia, które są raczej legendą
Największy problem mają przysłowia, które z jednego dnia próbują wnioskować o pogodzie na wiele tygodni. Klasycznym przykładem jest powiedzenie o św. Medardzie, patronie 8 czerwca: jeśli tego dnia pada, to deszcz ma trwać czterdzieści dni. Pogoda w Polsce zmienia się w skali dni, a nie w skali kilku tygodni według jednego wydarzenia. Nie ma dobrych podstaw, by przyjąć, że deszcz jednego dnia przesądza o całym okresie.
Podobnie jest z przysłowiami, które przewidują zimę na podstawie jesiennych zjawisk, na przykład gęstości futra zwierząt czy obfitości owoców. To ciekawe obserwacje przyrodnicze, ale nie ma dowodów, że potrafią przewidzieć kolejne miesiące. Natura reaguje na to, co działo się wcześniej, a nie na to, co dopiero nadejdzie.
Do tego dochodzi tzw. błąd potwierdzenia. Zapamiętujemy przypadki, kiedy przysłowie się sprawdziło, a zapominamy te, gdy było inaczej. Z czasem powstaje wrażenie, że „coś w tym jest”, choć w rzeczywistości mogła zadecydować zwykła przypadkowość.
Zimni ogrodnicy: przysłowie z praktycznym zastosowaniem
Dobrym przykładem na pograniczu wiedzy i folkloru są „zimni ogrodnicy” i „zimna Zośka”, czyli okres w połowie maja, kojarzony z imionami Pankracego, Serwacego, Bonifacego i Zofii. Tradycja mówi, że wtedy wraca chłód, a nawet przymrozki. Jest to o tyle sensowne, że w maju rzeczywiście zdarzają się nawroty zimna, kiedy rośliny są już rozwinięte i bardzo wrażliwe na mróz.
Nie znaczy to jednak, że chłód pojawia się co roku w tych samych dniach. Raz przymrozek przyjdzie wcześniej, raz później, a czasem wcale. Dla ogrodnika najrozsądniej potraktować przysłowie jako sygnał ostrzegawczy:
- nie sadzić na zewnątrz najbardziej wrażliwych roślin, na przykład pomidorów czy ogórków, zanim minie ryzyko przymrozków,
- śledzić aktualną prognozę, zwłaszcza temperaturę nocną,
- mieć pod ręką agrowłókninę lub inną osłonę na wypadek zimnej nocy.
Jak korzystać z przysłów w praktyce
Przysłowia pogodowe warto traktować jak ciekawe obserwacje przodków, a nie jak wiarygodną prognozę. Najlepiej sprawdzają się wtedy, gdy opisują to, co widać tu i teraz: kolor nieba, zachowanie ptaków, rosę, kierunek wiatru. Gorzej, gdy próbują przewidywać odległą przyszłość na podstawie jednego dnia w kalendarzu.
Dzisiaj mamy do dyspozycji modele pogodowe, dane z satelitów i radarów, więc dla planów na weekend, podróży czy prac w ogrodzie najlepiej sprawdzić oficjalną prognozę. Przysłowia mogą być jej uzupełnieniem, a przy okazji dobrym pretekstem do rozmowy z dziećmi o tym, jak działa przyroda. Jeśli chcesz sprawdzić, czy któreś z nich działa w twojej okolicy, prowadź przez jeden sezon prosty notatnik: zapisuj obserwacje i to, co się wydarzyło. Po kilku miesiącach zobaczysz, które powiedzenia mają pokrycie, a które pozostają ładną ciekawostką.
